So sea me her!
- døme på dialekt og uttale i hallingmålet

Tilfanget er henta frå to bøker av Kjell Venås: So sea me her (1982, ny utg. 1997) og Hallingmålet (1977).


1. Ko e nabne ditt?

I Hallingdal blir ”mn” til ”bn”: hamn blir habn, jamn blir jabn og namn blir nabn.


2. Ute på joLe

I mange austnorske dialektar, også i halling, finst det ein lyd som me kallar tjukk L (i lydskrift ein liten ”l” med skråstrek over og prikk under).

Tjukk L lagar du ved å bøye tunga opp- og bakover og ”slenge” henne framover mot tennene.  

Denne lyden blir bruka både for ”rd” i ord som ”gard” og ”jorde” og for ”l” i ord som ”Ola” og ”fole”. 

Fremst i eit ord vil l’en aldri vere tjukk.


3. Ko haite du?
Målet i Ål (ikkje i Torpo) og Hol har ei litt spesiell uttale av diftongane "ei" og "øy". (Ein diftong er ein glidelyd mellom to vokalar.)

”Ei” blir uttala ganske opent, mest som ”ai”,  og ”øy” nærmar seg ”åi”.


4. Den vehle jenta
Målet i Ål (ikkje i Torpo) og Hol har frå gamalt ein slags vislelyd (her skriven ”hl”) når det står "sl" inne i eit ord. 

Døme: vehle (vesle), Kahlegard (Kaslegard).

Fremst i eit ord blir ”sl” uttala "sl" i Ål og Hol òg. 


5. E du tørping ell åling?
Ålingane utanom Torpo seier ”å” for ”o” i ord som folk (fåLk), godt (gått) og foss (fåss). Tørpingane og alle dei andre hallingane seier føLk, gøtt, føss.  


6. Talikk å tobakk
Dei aller fleste orda, korte og lange, får i hallingmålet tyngda og trykket på den fyrste stavinga. Det er svært tydeleg i lånord frå andre språk: "medisin" (med trykk på sin i ”pent” norsk) blir medesin; "gebiss" (med trykk på biss) blir jebis (gebis) og "dokument" (med trykk på ment) blir dokument.  

I gamle dagar heitte Amerika ”Amrika” i Ål!


7. Å rekne på åling (med rett gamal uttale)

       1.  Æin
 2.
  To (eldre: två guta, tvau hus)
 3.  Tre (eldre: tryå)
 4.   Fire
 5.   Femm
 6.   Seks
 7.  Sju (sjau)
 8.  Åtte
 9.  Nie
10. Tie
11. Elleve
12. TåLv (Torpo: tøLv)
13. Trettan
14. Fjurtan
15. Femmtan
16. Sekstan
17. Søttan (søykjan)
18. Attan (åkjan)
19.
Nittan (nikjan)
20. Kjue

 
8. Ålingane ha epplu, tørpingane ha tøffela
Potetar finst det mange ord for, til og med i same kommune!  Varianten ”epplu” i Ål kjem av ordet for frukta "eple” (gamalt norsk ord); varianten ”tøffela” i Torpo kjem frå det tyske kartoffel.


9. E sit, me sita
I gamalt hallingmål var det av og til ulike former av same verbet, alt etter om subjektet (den som gjorde noko) var ein eller fleire. 

I notid var fleirtalsforma lik på nemneforma (infinitiv, med ”å”):

No sit e; men me sita (å sita).
E lika mat’n; men me like mat’n (å like).

I fortid fekk sterke verb ei anna og litt lengre form når det var fleire enn ein som gjorde noko: 

E sat; men me soto.

Dei veike verba er like i eintal og fleirtal i fortid: 

E likkte mat’n; og me likkte mat’n.
 


10. De, dikko ell dikkan?
Ordet dikko eller dikkan høyrest kanskje ekstra hallingaktig ut. Mange som vil svalle halling i dag brukar desse orda oftare og annleis enn i gamalt hallingmål.

Det er ikkje dikko som gjer noko, men nokon kan t.d. hjelpe, sjå eller spørje dikko.

Det heiter ”Kan de koma?”, ikkje "Kan dikko koma?” eller ”Kan dikkan koma?”

Men det er rett å seie ”E såg dikko på Sundre”.    


11. Kyre ligg i myr’n
Substantiva vart i gamalt hallingmål bøygd på mange slags måtar.

Det gamle hallingmålet hadde spesielle bøyingar for noko me kallar dativformer. Dette var vanleg i gamalnorsk og blir enno brukt i det tyske språket. Til dømes vart det brukt vanleg form av substantivet om rørsle til ein stad, men dativform om det som hender staden:

Kyre går over myre, men kyre ligg i myr’n

Dativ-formene har nesten vorte borte frå hallingmålet i dag.  Det er helst eldre folk som brukar det no.